یادداشت

عاشورا در قاب سینما

 rastakhiz20سینمای ایران گاه با بهره‌گیری از موضوع و مسائل واقعه عاشورا فیلم‌هایی تولید کرده که همچنان جزو آثار مطرح محسوب می‌شوند.

درنا حسین‌زاده: در میان انبوه فیلم های ساخته شده در این سال ها به طور مشخص چهار فیلم «رستاخیز» به کارگردانی احمدرضا درویش، «سفیر» ساخته فریبرز صالح، «روز واقعه» به کارگردانی شهرام اسدی و «عصر روز دهم» ساخته مجتبی راعی به صورت جدی موضوع عاشورا را مورد توجه قرار داده اند. از میان این فیلم ها نیز «رستاخیز»، «سفیر» و «روز واقعه» مشخصا به واقعه عاشورا پرداخته اند و «عصر روز دهم» هم تنها فیلم ایرانی است که در لوکیشن کربلاتولید شده و ویژگی آن وجود تصاویری از مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورای حسینی در عراق و کربلاست.

رستاخیز

احمدرضا درویش اغلب پروژه های سینمایی خود را در قالب کارهایی با پروداکشن سنگین مقابل دوربین برده است و «رستاخیز»، تازه ترین فیلم سینمایی او نیز از جمله این کارهاست. او پس از ساخت فیلم هایی چون «دوئل» (1382)، «متولد ماه مهر» (1378)، «سرزمین خورشید» (1375)، «کیمیا» (1373)، «آذرخش» (1371)، «ابلیس» (1369) و «آخرین پرواز» (1368)، به «رستاخیز» رسید؛ فیلمی که قرار است واقعه عاشورا را دقیق تر از دیگر ساخته های سینمای ایران روایت کند.

فیلم درویش روایتی درباره واقعه عاشورا و قیام امام حسین(ع) است و قصه فیلم به شخصیت بکیر فرزند حربن یزد ریاحی مربوط است که در متن حوادث حرکت می کند. نمایش این فیلم در سی و دومین جشنواره فیلم فجر واکنش‌های مختلفی را به همراه داشت و توقع می‌رفت اکران آن در ایام محرم آغاز شود که فعلا خبری رسمی در مورد شروع اکران فیلم در هفته‌های آتی منتشر نشده است. این فیلم هفت سیمرغ بلورین سی و دومین جشنواره فجر را از آن خود کرد.

درویش در سخنانی درباره ویژگی های این فیلم سینمایی اظهار داشت: «از شاخصه‌های پروژه این است که برخلاف آنکه از تولیدات کشورمان محسوب می شود، اما در واقع به جغرافیای تمام کشورهای مسلمان تعلق دارد. عزم مان را برای تولید یک کار بزرگ و در شان حضرت اباعبدالله(ع) جزم کرده ایم و امیدواریم تمام جوامع بشری با دیدن این اثر به حقیقت حرکت آن حضرت پی ببرند.»

چند روز پس از پایان تعطیلات نوروز 1390 بود که خبرگزاری‌ها اعلام کردند فیلمبرداری پروژه سینمایی «روز رستاخیز» در بم ادامه دارد و به زودی گروه برای ادامه کار راهی کویر شهداد در کرمان می شوند.

در همین خبر عنوان شده بود که علاوه بر بازیگران ایرانی، هنرپیشه هایی از کشورهای سوریه، کویت، عراق و انگلستان نیز ایفاگر نقش های مختلف در فیلم «روز رستاخیز» هستند. فیلمبرداری آن در واقع از 16 بهمن ماه 1390 (اربعین حسینی) در بم آغاز شده بود.

حسین جعفریان، مسوولیت مدیریت فیلمبرداری را برعهده دارد و مجید میرفخرایی طراح صحنه و لباس، محسن موسوی طراح چهره پردازی، یدالله نجفی صدابردار و علی قائم مقامی مدیر تولید این کارند. بیش از 60 درصد از فیلمبرداری این فیلم در اطراف شهرستان بم و مابقی آن در شهداد، اصفهان، تهران، شاهرود و کشور سوریه فیلمبرداری شد. شهرهای مکه، کوفه، دمشق و بخشی از شهرهای مدینه، بصره و نیز دشت کربلاجغرافیای اصلی این فیلم را تشکیل می‌دهند.

تحقیقات و نگارش فیلمنامه «روز رستاخیز» از اواسط تولید «دوئل» در سال 81 آغاز شد و درویش پس از سه سال نگارش این فیلمنامه را به پایان رساند.

این فیلم به تهیه کنندگی تقی علیقلی‌زاده و کارگردانی احمدرضا درویش اوایل فروردین ماه 86 پروانه ساخت گرفت.

از چند سال قبل حضور بازیگران مطرح عرب در این پروژه در دستور کار قرار گرفته بود و رایزنی‌هایی برای انتخاب بازیگر در دمشق و بیروت صورت گرفت و احمدرضا درویش به همراه عبدالله اسکندری طراح چهره پردازی و مشاور کارگردان به این کشورها سفر کردند. در روند پیش تولید این فیلم شایعاتی مبنی بر حضور بازیگران خارجی چون عمر شریف و آنتونی هاپکینز منتشر شد که این خبرها از سوی سازندگان آن تکذیب شد. بابک حمیدیان، حسن پورشیرازی، فرهاد قائمیان و شقایق فراهانی از بازیگران این فیلم هستند.

 روز واقعه

 در وضعیتی که هنوز از فیلم احمدرضا درویش رونمایی نشده بود، «روز واقعه» مهم‌ترین فیلمی است که درباره واقعه عاشورا ساخته شده است. شهرام اسدی این فیلم سینمایی را براساس فیلمنامه یی از بهرام بیضایی در سال 1373 ساخت و از آن زمان تاکنون بارها و بارها این فیلم از تلویزیون پخش شده است. این فیلم روایتی از عبدالله جوانی نصرانی است که تازه اسلام آورده، او در جریان عروسی خود با راحله دختر زید ندایی می شنود که او را به یاری فرامی خواند. عبدالله به دنبال این ندا بیابان ها را تا کربلامی تازد و سرانجام به کربلامی رسد که عصر روز عاشورا است: زمانی که حقیقت را در زنجیر… پاره پاره بر خاک و بر سر نیزه می بیند. ساخت این فیلم توسط اسدی اتفاقی مهم را در کارنامه کاری این فیلمساز رقم زد.

او پیش از ساخت «روز واقعه»، «اوینار» را ساخته بود که نتوانسته بود چندان نام او را به عنوان فیلمسازی مهم در سینمای ایران مطرح کند و در گام دوم به «روز واقعه» رسید که کاری به یادماندنی در سینمای پس از انقلاب محسوب می شود. اما روایت نویسنده فیلمنامه، از ساخته شدن فیلم توسط اسدی نکاتی قابل تامل دارد.

بهرام بیضایی که زمان نگارش فیلمنامه «روز واقعه» نامی مهم در تئاتر و سینمای ایران بود درباره جریان تولید این فیلم سینمایی اظهار داشت: ««روز واقعه» را نگذاشتند خودم بسازم. لااقل 10 کارگردان عوض شد و من تعجب می کردم که این همه آدم نمی توانند این فیلم را بسازند. حتی گفتند واروژ کریم مسیحی این فیلم را بسازد. خوشحال می شدم اگر او این فیلم را می ساخت. حتی اسم آقای محمد رضا اصلانی را آوردند. خیلی ها عقیده داشتند که چند جای فیلم را باید عوض کنم، اما من برای عوض کردن نرفتم. به هر حال آقای اسدی مهارتش را داشت که لااقل تعداد جاهایی را که می خواستند عوض شود به سه برساند و فیلمی بسازد شبیه فیلم هایی که قرار است از تلویزیون پخش شود.»

او هیچگاه نظر قطعی خود را درباره نتیجه کار اسدی اعلام نکرد و تنها به بیان این جملات برای بیان دیدگاه خود درباره «روز واقعه» اکتفا کرد: «اصلانمی خواهم بگویم راضی هستم یا نه. تمام حرف من این است که من این فیلم را این طور نمی دیدم. این فیلم شباهتی به فیلم هایی که داشتم، ندارد.»لادن مستوفی در این فیلم نقش راحله را ایفا کرده و علیرضا شجاع نوری نیز در نقش عبدالله حاضر شد که این نقش آفرینی یکی از بازی های به یادماندنی شجاع نوری در سینمای ایران محسوب می شود: سینماگری که بعدها نیز مقابل دوربین سینما حاضر شد، اما بیشتر در مقام تهیه کننده فعالیت خود را ادامه داد. عزت الله انتظامی، جمشید مشایخی، زنده یاد مهدی فتحی، زنده یاد حسین پناهی، زنده یاد حمیده خیرآبادی و محمدعلی کشاورز از دیگر بازیگران این فیلم هستند.

سفیر
فریبرز صالح، فیلمسازی را در سال های بعد از انقلاب آغاز کرد و به عنوان نخستین کار سینمایی خود «سفیر» را مقابل دوربین برد. او بعد از این فیلم فقط دو فیلم «مرگ پلنگ» و «شیخ مفید» را ساخت و پس از سال 1374 فیلمی سینمایی را کارگردانی نکرد. «سفیر» جزو نخستین گروه فیلم های سینمایی است که بعد از انقلاب در سال 1361 تولید شد. این فیلم ماجرای عاشورا را از این منظر نگاه می کند: «قیس ابن مسهر، نماینده امام، با نامه یی برای سلیمان خزاعی به طرف کوفه می رود. در راه به دست راهداران ابن زیاد، والی کوفه، دستگیر و به زندان افکنده می شود. قیس پیش از دستگیری نامه را از بین می برد و در زندان زندانیان را بر ضد زندانبان ها می شوراند. حسین ابن نمیر، فرمانده راهداران، قیس را به زندان ابن زیاد در کوفه، منتقل می کند. ابن زیاد به پیشنهاد مشاورش، خالد، از قیس می خواهد که در مسجد سخنرانی کند و به دروغ به مردم بگوید که امام قصد بیعت با یزید را دارد. قیس می پذیرد، اما در روز موعود علیه یزید سخنرانی می کند. ابن زیاد، که به خشم آمده، او را از فراز ارک به زیر می اندازد

فرامرز قریبیان، عزت الله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا و کیومرث ملک مطیعی از بازیگران این فیلم هستند، «سفیر» نیز به دلیل کم تعداد بودن آثار سینمای ایران درباره عاشورا بارها از تلویزیون پخش شده است.

عصر روز دهم

زنده یاد رسول ملاقلی پور در سال 1385 قصد داشت «عصر روز دهم» را کارگردانی کند و پیش تولید فیلم و بازدید از لوکیشن ها را نیز آغاز کرده بود که پایان یافتن عمر، فرصت ساخت این فیلم را به او نداد. ملاقلی پور که سال ها فیلم هایی درباره دفاع مقدس ساخته بود در «عصر روز دهم» قصد داشت ماجرایی از جنگ ایران و عراق را در عراق روایت کند و به این ترتیب نیم نگاهی نیز به ماجرای عاشورا داشته باشد، اما کار او نیمه رها شد تا اینکه پس از مدتی منوچهر محمدی، تهیه کننده فیلم، مجتبی راعی را به عنوان کارگردان این فیلم سینمایی معرفی کرد.

محمدی در گفت وگویی درباره همزمانی روایت داستان «عصر روز دهم» و تصاویری که از عزاداری شیعیان در کربلابه نمایش گذاشته می شود، اظهار داشت: «هر فیلمی یک زمان تقویمی دارد که قصه در آن اتفاق می افتد. در اینجا هم حرکت گروه پزشکی هلال احمر در زمان ایام محرم که بیشترین زائر را در کربلاداریم اتفاق می افتد و قصه هم با آن شروع می شود. اما از طرف دیگر همه اینها پیوند زمانی پنهانی با واقعه کربلادارد. بعد از ظهر عاشورا چه اتفاقی می افتد؟ این حضرت زینب(س) است که راوی این جنگ می شود و سرپرستی اسرا و بچه ها را بر عهده می گیرد. در جنگی که میان ایران و عراق اتفاق افتاد هم ما همواره نبرد مردها را دیده ایم، ولی اثرات جنگ در خانه ها بیشتر و طولانی تر است. مادر دکتر شیرازی در جنگ همسرش را از دست داده و یک دخترش را و سال هاست با این حس زندگی می کند و نمی تواند او را فراموش کند. از طرفی نمی خواهد دختر دیگرش را هم از دست بدهد. بعد ما در پایان مواجهه دو مادر را داریم که هر دو درد کشیده اند. یعنی بعد از 25 سال شما هنوز مصائب یک جنگ را در میان این دو خانواده می بینید.»

تهیه‌کننده این فیلم درباره انتخاب راعی به عنوان کارگردان نیز گفت: «پس زمینه قصه و طرح یکی است. منتها پرورشی که هر نویسنده به قصه می دهد روح آن را تعیین می کند. بسط و گسترشی که آقای راعی به فیلم دادند آن را ملودرام کرد، اما لحنی که آقای راعی دارد ترکیب یک فضای مستند با ملودرام است. این نوع از کار را کم در سینمای ایران دیده ایم. فضایی که در این فیلم از عراق می بینید نزدیک به مستند است. در طرح اول آقای ملاقلی پور حضور امریکایی ها خیلی پررنگ بود. شخصیت اصلی ما یک خبرنگار بود که به عراق می رفت و بعد با یک خبرنگار زن امریکایی مواجه می شد و… او به اقتضای شغل خبرنگاری وارد داستان هایی می شد و حتی در برهه یی امریکایی ها دستگیرش می کردند. بعدها متوجه شدیم اگر بخواهیم خیلی آن بخش را پررنگ کنیم ناچاریم قصه اصلی را فراموش کنیم. چون حجم موضوعات این فیلم هم زیاد بود. آنچه برایم مهم ماند این بود که عراق را تحت اشغال نشان بدهیم و با چند صحنه ساده این را منتقل کردیم. یکی دیگر از تاثیرات این حضور را در صحنه پایانی می بینید که وقتی این دو خانواده نماد دو ملت می خواهند بالاخره به هم بپیوندند گروه های القاعده انفجاری ایجاد می کنند و سرباز امریکایی شروع می کند بستن گلوله به روی همه. در این صحنه بدون اینکه جنبه شعاری پیدا کند، حضور نیروی دیگر را در آن کشور نشان دادیم.»

در خلاصه داستان این فیلم آمده: «دکتر مریم شیرازی با گروهی از پزشکان هلال احمر برای کمک به مردم عراق عازم این کشور می شود و تصمیم به جست وجو برای یافتن خواهر گمشده اش می گیرد. این حضور با عزاداری شیعیان در محرم همزمان می شود.»

هانیه توسلی، آفرین عبیسی، احمد مهران فر و سلیمه رنگزن از بازیگران «عصر روز دهم» هستند.    

از عاشورا

  به دلیل تنیده شدن فرهنگ عاشورا در زندگی مردم ایران، در برخی از فیلم های سینمایی که مستقیم به واقعه عاشورا اشاره نکرده اند نیز این موضوع مورد توجه قرار گرفته است و گاه صحنه هایی از عزاداری یا تعزیه خوانی در فیلم های سینمایی جای گرفته اند. از جمله این فیلم ها می توان به «به خاطر هانیه» ساخته کیومرث پوراحمد اشاره کرد: فیلمی که براساس ایمان و اعتقاد به نذر در ایام محرم تولید شده است. پوراحمد ماجرای این ایمان را در فیلم خود چنین روایت کرد: «ناخدا علو با چهارده مرد دیگر برای صید به دریا می روند ولی همه جز ناخدا صید دریا می شوند و مردم ناخدا را مسبب مرگ عزیزان شان می دانند و به او و خانواده اش حمله می کنند و در این بین دختر خردسال ناخدا هانیه فلج می شود، ناخدا و خانواده اش تنگک را ترک می کنند و به بوشهر می روند. ناخدا علو نذر کرده که شب دهم محرم تا صبح دمام بزند تا هانیه شفا یابد اما مرگ امانش نمی دهد. پس از ناخدا پسر او تصمیم می گیرد تا نذر پدر را ادامه دهد تا شفای خواهر را بگیرد اما برای دمام زدن مشکل پیدا می کند. او در محرم مامور می شود به تنگک برود و گهواره مراسم محرم را به بوشهر بیاورد. اما در تنگک خبر آمدن پسر ناخدا علو به همه می رسد و این بچه ها برای انتقام دست به کار می شوند و بشیرو را آزار می دهند اما او با شهامت بسیار گهواره را به مقصد می رساند. او که به فکر دمام زدن تا صبح است، اتفاقی در انبار زائر خذر که وسایل محرم در آنجا نگهداری می شود زندانی می شود و بدین ترتیب موفق می شود که به دمام دست یابد و تا صبحدم دمام بزند و بدین ترتیب نذرش را ادا می کند.

مسعود کیمیایی، سال 75 و در «سلطان» یکی از فصل های فیلم خود را به زنجیرزنی قهرمان خود در اربعین اختصاص داد که یکی از تصاویر ماندگار سینمایی است.

همچنین فیلم مستند «تعزیه» ساخته ناصر تقوایی یکی از این رویکردهاست. در این فیلم ویژگی های این هنر به تصویر کشیده شده است. تعزیه طی یک هفته در منطقه زواره اصفهان با حضور جمعی از بهترین تعزیه خوان های ایران تصویربرداری شد و فرهاد صبا و اصغر رفیعی جم به شکل همزمان تصاویر فیلم را ثبت کردند.

«شب دهم» به کارگردانی جمال شورجه نیز نگاهی به عزاداری ماه محرم دارد. خلاصه داستان فیلم به این شرح است: «عزیز سحرخیز، در شب دهم ماه محرم پس از درگیری خیابانی عزاداران با ماموران ارتش، که برای حمایت از چند امریکایی مست به خیابان آمده اند، از مهلکه می گریزد و همسرش را تنها رها می کند. او تا سال ها بعد از حرکت خود احساس پشیمانی و حقارت می کند و موفق نمی شود فرزندش را که شانزده ساله شده، از زیر تاثیر برادر همسرش، نایب، که عزاداران شب دهم ماه محرم را رهبری می کرده، خارج کند. پسر او به جبهه جنگ می رود و عزیز به دنبال پسر روانه جبهه جنگ می شود، اما در راه بر اثر موج انفجار دچار فراموشی می شود و پس از بهبودی خود را در موقعیتی متفاوت می بیند.»

منبع:خبرآنلاین

 

محمد حسین قلی‌پور

نويسنده سينمايى موسس و سردبير "اى من" موسس و سردبير سايت "Filmovies"

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا